Jechać pięć dni pociągiem, w tym trzy przez step, po to żeby upragniony Biszkek, stolica Kirgizji przywitała nas wielkim socrealistycznym dworcem?! Na szczęście to zaledwie początek, brama do prawdziwie „akwarelowej krainy”. I można to poczuć już w chwilę po opuszczeniu dworca. Wysoko, na horyzoncie, miedzy mijanymi wielopiętrowcami (toż to stolica) majaczy jakiś szczyt. Z daleka lśni bielą czapa lodowcowa, spowita chmurami, jest jakby nierzeczywista, podobna do makiety fotograficznej, na tle której można się sfotografować na każdym tutejszym bazarze. A jednak jest, dochodzi do 5 000 m n.p.m., i stanowi zapowiedź tego, do czego zaprasza nas ten niewielki kraj w Centralnej Azji, wciśnięty pomiędzy Chiny i Kazachstan.

Manas, legendarny wódz plemion kirgiskich (jego pomnik można dziś podziwiać w samym centrum stolicy), przyczynił się do zwycięstwa nad Ujgurami i opanowania tysiąc lat temu terenów dzisiejszej republiki. I stał się natchnieniem dla swoich współplemieńców, którzy przez 900 lat ustnie przekazywali sobie legendę o swoim przywódcy. Poemat Manas, będący najdłuższym na świecie tekstem literackim, który zaczął się formułować wedle opinii różnych naukowców między VI a XI wiekiem, przetrwał do naszych czasów w formie ustnej, przekazywany przez koczowniczy naród przez setki lat. Dopiero w XIX wieku został on po raz pierwszy spisany. Okazało się wówczas, że poemat jest 20-krotnie(!) dłuższy niż Iliada i Odyseja razem wzięte! Rok 2000 został uznany przez UNESCO rokiem Manasa. Właśnie koczowniczy tryb życia pozwolił Kirgizom przechować w pamięci tysiące wersów swej legendy, która pomagała im przetrwać i zachować swoją kulturę, niezależnie od najazdów wszystkich możliwych sąsiadów.

Zapewne wiele stuleci koczowania wyrobiło w mieszkańcach tej republiki swoisty stoicki spokój, z jakim podchodzą oni do wszelkich zmian, nawet radykalnych przewrotów politycznych. W marcu zeszłego roku świat obiegły informacje o kolejnej na obszarze postradzieckim „kolorowej” rewolucji. W Biszkeku obalono prezydenta Akajewa, satrapę, rządzącego Kirgizją od 1991 roku. Nowe władze, szumnie zapowiadające demokratyzację, na razie nie poradziły sobie z chaosem politycznym, jednak sami Kirgizi niewiele sobie z tego robią. Margarita, mieszkająca w Biszkeku, prowadząca firmę turystyczną, śmieje się z marcowej „rewolucji tulipanów”, mówiąc: Jakoś jej nie zauważyłam. Podobne głosy można usłyszeć nad jeziorem Issyk-Kul, na wschodzie kraju.

Region ten pociąga z kilku powodów. Po pierwsze – samo jezioro Issyk-Kul. Położone na wysokości prawie 1500 m n.p.m., otoczone czterotysięcznikami, głębokie na ponad 600 metrów, jest drugim, najwyżej położonym jeziorem na świecie, w dodatku słonym. Kirgizi dodają (z przymrużeniem oka), że w czasach sowieckich pływał po nim okręt podwodny z bronią atomową na pokładzie, podobno broniący wschodnich rubieży imperium przed zakusami bratnich komunistycznych Chin. Po drugie w pobliżu stolicy regionu, miasta Karakoł, leży przystań Przewalsk, nazwę swą zawdzięczająca carskiemu oficerowi i podróżnikowi, Nikołajowi Michajłowiczowi Przewalskiemu, który wcale Polakiem nie był. Rosyjski geograf, znany badacz Azji Środkowej, pierwszy eksplorator tych terenów, nie zapisał się jednak najlepiej w pamięci Kirgizów. Podobno traktował ich jak dzikusów i niewolników. Wreszcie narkotyki. Rozpisuje się o nich Jacek Hugo-Bader w swojej relacji z Kirgizji (J. Hugo-Bader, W rajskiej dolinie wśród zielska, (w:) "Gazeta Wyborcza", 28-29 08 1998). Od czasów ZSRR Issyk-kul i jego okolice słyną z ogromnych plantacji konopi indyjskich, tutaj zwanych anaszą. Chociaż ich uprawa jest zabroniona, nie tak łatwo sobie z nimi poradzić. Dziko rosnące konopie można zobaczyć na ulicach Biszkeku, czy innych miast, sporo jest ich nad jeziorami. Klimat sprzyja... Ale Kirgizi nie sprawiają wrażenia odurzonego narkotykami narodu. Ajnura, z którą rozmawiam na południowym krańcu kraju, w górach Pamiru, bagatelizuje wpływ anaszy: Mężczyźni kupują ją na bazarze, w postaci małych granulek, trzymają pod językiem, po czym po chwili wypluwają. Traktuje się ją jak tytoń, a jest dużo tańsza. I nie jest zabroniona. Większym problemem jest z pewnością opium, przemycane z Afganistanu, oczywiście jego produkcja czy przewóz są zabronione.

Południe różni się poważnie od północy kraju. Klimat jest tu suchszy, lato bardziej upalne. Może przez to ludzie bardziej zapalczywi. To tu, w miastach Osz i Żalalabad rozpoczęły się rok temu protesty, które doprowadziły do zmiany władzy. Ale niewątpliwie tutejsi Kirgizi są jeszcze bardziej gościnni. Godzinę spędziłem na przekonywaniu Asylbeka, którego spotkaliśmy w lokalnym autobusie, że musimy jechać dalej i nie możemy zostać u niego na noc. Asylbek, wcześniej pracownik zakładów tytoniowych, które upadły po rozpadzie ZSRR, z nostalgią wspominał życie w imperium. Teraz, w niepodległej Kirgizji, nie ma z czego żyć, dostaje minimalną emeryturę, jednak dla nas chciał zabić barana... Podobnie Anakbek, zapraszający nas do swojej jurty, położonej na przełęczy Sary-Kyr, w samym środku Kirgizji, na którą nie dojeżdża żaden autobus, mimo że droga ta łączy dwie stolice okręgów, Żalalabad i Naryn. Anakbek przygotował dla nas tradycyjny posiłek pasterzy. Składa się na niego szorpo (rosół z barana, obowiązkowo z kością), lepioszka (okrągły, płaski chleb), masło, śmietana, herbata oraz kumys (sfermentowane mleko kobyle). Właściwie wszystko to, co dają owce i konie, wypasane w górach Kirgizji.

Kolorytu temu niewielkiemu krajowi, liczącemu wedle statystyk około pięciu milionów obywateli, dodaje fakt, że Kirgizi nie są jedynymi jego mieszkańcami. Sporo tu Uzbeków (szczególnie w kirgiskiej części Kotliny Fergańskiej), Rosjan (zwłaszcza w stolicy), Ujgurów (przy granicy z Chinami), są nawet Ukraińcy i... Tatarzy! Jednego z nich, Rawila, spotkaliśmy nad niezwykle malowniczo położonym jeziorem Tokto-Gul. Jezioro to ma turkusową barwę, dookoła wznoszą się dość stromo wzgórza pokryte spaloną przez słońce trawą, w tle majaczą ośnieżone szczyty. Rawil, łowiąc w Tokto-Gule ryby, opowiada nam historię swego życia. Tatar spod Ufy, razem z rodzicami wyjechał jako małe dziecko do Kirgiskiej SRR. W 1980 roku, gdy rozgorzała wojna w Afganistanie, ulegając propagandzie radzieckiej, zgłosił się na ochotnika do armii. Po kilku latach mudżahedini zabili mu żonę i jednego z synów. Drugi służy w wojsku na rosyjskim dalekim wschodzie, nie ma prawie żadnego kontaktu z ojcem. Rawil od 15 lat łowi ryby na Tokto-Gule, codziennie wypływa na prowizorycznej styropianowej łódce na jezioro po zarobek. Żyje w równie prowizorycznym namiocie, bowiem dwa lata temu jego dom uległ spaleniu. Nie jest jednak bardzo rozgoryczony wobec życia, wciąż marzy o podróży dookoła świata. I prosi nas: Napiszcie do Bakijewa (to nowy prezydent Kirgizji), niech sprawi mi nową łódkę, bo na tej ciężko już łowić. Może was posłucha...