W handlu oraz dostawach herbaty brała udział większa część mieszkańców Rosji, co miało znaczny wpływ na ich sposób życia, rozwój kultury oraz socjalno-ekonomiczne położenie zwłaszcza tych ludzi, którzy żyli na Syberii. To właśnie rozwój wymiany towarowej z Chinami spowodował, że na początku XVIII wieku zaczął funkcjonować trakt moskiewsko-syberyjski. Ten fragment szlaku herbacianego połączył Irkuck z Moskwą, związał krainy leżące za Uralem z centralną częścią kraju. Dzięki temu na Syberię mogły docierać towary przemysłowe oraz poczta, a w odwrotnym kierunku przewożono futra, herbatę, a także złoto i srebro.

Transport herbaty rozpoczynał się w Chinach w mieście Kałgan, gdzie formowały się karawany. Tam z całego obszaru Chin zwożono worki napełnione herbacianymi liśćmi, by stąd posyłać je dalej przez Mongolię do granicy z Rosją.
W 1727 r. Rosja i Chiny podpisały umowę o warunkach wzajemnej wymiany handlowej i na jej podstawie na brzegu rzeki Kiachta, w miejscu, gdzie przebiegała najkrótsza droga do Pekinu powstała osada kupiecka. Jej położenie geograficzne – bezpośrednie sąsiedztwo z Mongolią (Kiachta znajduje się w odległości 235 km na południe od Ułan-Ude, 35 km na wschód od granicznej stacji kolejowej Nauszki) spowodowało dynamiczny rozwój osady, która szybko stała się niezależną kupiecką słobodą. Przez półtora wieku była najbardziej znaczącym punktem wymiany handlowej pomiędzy Rosją i Chinami. Towarami najczęściej wysyłanymi do Chin były wówczas między innymi futra, sukno, skóry, oraz arkusze żelaza, a najchętniej sprowadzanymi do Rosji – przede wszystkim jedwab, aksamit, cukier oraz wyroby rzemiosła artystycznego. Pod koniec wieku XVIII udział Kiachty w ogólnym obrocie w handlu zagranicznym Rosji wynosił 8,3 %, co w dużej mierze było zasługą herbaty. W latach 40. XIX wieku przez Kiachtę wwieziono do Rosji około 243 tysięcy pudów (około 4 tysiące ton) tego liściastego przysmaku. Nowa droga do Chin przez Kanał Sueski otwarta w 1869 roku oraz budowa Kolei Transmandżurskiej w roku 1903 spowodowały, że Kiachta utraciła swoją pozycję głównego punktu handlowego z Chinami, a stała się centrum wymiany towarowej z Mongolią.

Z Kiachty herbata wędrowała dalej przez terytorium współczesnej Buriacji do kolejnego ważnego ośrodka na tym szlaku – Wierchnieudinska (dzisiejszego Ułan-Ude), a następnie przez Bajkał docierała do Irkucka, w którym łączyły się transporty towarów z Europy i Azji. Kolejnym punktem, do którego dochodziły karawany z herbatą był Tomsk, z którego można było kontynuować przewóz drogą wodną po rzece Tom, Ob oraz Irtysz aż do Tiumenia, skąd dalej na zachód towary były spławiane rzeką Kamą i Wołgą.

Łączna długość szlaku herbacianego wynosiła 9-10 tysięcy kilometrów. Transport karawany z herbatą trwał średnio rok. Biorąc pod uwagę wielkość obrotów towarowych na tym trakcie zajmował on drugie miejsce po szlaku jedwabnym.
Współcześnie w Rosji wiele syberyjskich biur podróży działających na terenie Tomska, Irkucka i Ułan-Ude opracowuje plany wycieczek szlakiem herbacianym. Powstał także międzynarodowy projekt „Szlak herbaciany”, mający na celu stworzenie turystycznej infrastruktury o wysokim standardzie w tych regionach, przez które niegdyś przechodziły karawany z herbacianymi liśćmi. W realizacji tego wielkiego przedsięwzięcia ma wziąć udział przede wszystkim Rosja oraz Mongolia. Idea rozwoju turystyki na tym obszarze znalazła poparcie wśród władz regionalnych. Trasa, zgodnie z historycznie wytyczonym szlakiem przebiegać powinna przez Chiny, Mongolię, Buriację (od Kiachty do Ułan-Ude) i dalej na zachód przez Irkuck, Omsk, Tomsk i Krasnojarsk. Na ten temat prowadzone są liczne rozmowy, organizowane konferencje. Świadczy to o atrakcyjności i wciąż nie gasnącej popularności tego traktu zarówno wśród turystów rosyjskich, jak i zagranicznych.

Elżbieta Żak