Kontynuacją tradycji szlaku herbacianego było powstanie na początku wieku XX najdłuższej na świecie linii kolejowej, która ułatwiła i niezmiernie przyspieszyła proces wymiany towarowej. Dzięki budowie Kolei Transsyberyjskiej zostały założone liczne osady, które potem przekształciły się w centra handlowe, naukowe i przemysłowe. Dalekie i niedostępne wschodnie tereny zostały na trwałe włączone w system ekonomiczny pozostałej części kraju. Wykształciły się lepsze warunki dla przepływu myśli i możliwy stał się bezpośredni kontakt między różnymi kręgami kulturowymi. Ta wielka inwestycja miała także na celu utrzymanie jedności rozciągającego się na tak ogromnym obszarze państwa. Trwałe połączenie komunikacyjne z odległym Wschodem i wybrzeżem Oceanu Spokojnego dawało gwarancję kontroli tych terenów i w pewien sposób zabezpieczało przed ich usamodzielnianiem się i oderwaniem.

Historia budowy
Kolej Transsyberyjską początkowo Rosjanie określali mianem Wielikij Sibirskij Put` (Wielka Syberyjska Droga), które jednak nie zakorzeniło się na stałe w języku rosyjskim. Powszechnie funkcjonuje nazwa Transsibirskaja Magistral (w skrócie Transsib), pochodząca od określenia "Trans-Siberian Railway", jakim posługiwali się Anglicy, mając na myśli ten wiodący przez Syberię szlak kolejowy.
Po raz pierwszy temat budowy Kolei Transsyberyjskiej podjął w 1857 roku generał-gubernator Wschodniej Syberii Murawiow-Amurski. Od tego momentu rozpoczął się długotrwały proces powstawania tej najdłuższej na świecie ciągłej linii kolejowej liczącej 9332 km. Początkowo przez 20 lat rosyjscy specjaliści opracowywali projekty budowy mającej przebiegać przez Syberię magistrali kolejowej, jednakże nie otrzymali poparcia państwa. Dopiero w połowie lat 80. XIX wieku zaczęto poważnie rozważać ten problem. Punktem wyjścia dla budowy stała się decyzja Aleksandra III, który w roku 1886 oświadczył, że wreszcie należałoby zaspokoić potrzeby tego bogatego, ale zaniedbanego syberyjskiego kraju. W tym samym roku car nakazał przedstawić plany i zdać relację z przygotowań do budowy tras kolejowych. W roku 1887 pod kierownictwem inżynierów Mieżeninowa, Wiaziemskiego i Ursatina zostały zorganizowane trzy ekspedycje z celem wytyczenia tras środkowosyberyjskiej, zabajkalskiej i południowo-ussuryjskiej linii kolejowej. W 1891 roku powołano komitet dla budowy syberyjskich linii kolejowych, który obwieścił: Kolej Syberyjska to wielkie dzieło narodowe i powinni go tworzyć Rosjanie z rosyjskich materiałów. Decyzja o sfinansowaniu tej budowy przez państwo bez pomocy zachodniego kapitału była związana z obawami Rosji przed zwiększeniem obcych wpływów na Syberii i Dalekim Wschodzie. Zatem w lutym 1891 roku ministrowie ostatecznie przyjęli postanowienie o rozpoczęciu prac budowlanych jednocześnie z dwóch stron – od Czelabińska (Linia Zachodniosyberyjska biegnąca do rzeki Ob) i od Władywostoku (Linia Ussuryjska). 12 maja 1891 roku odbyła się we Władywostoku uroczystość położenia kamienia węgielnego, w której uczestniczył przyszły imperator Mikołaj II.
Najwięcej trudności przy budowie Kolei Transsyberyjskiej sprawiały surowe warunki klimatyczne. Niemalże cała trasa miała przebiegać przez tereny bezludne i porośnięte ciężką do przebycia tajgą, która skrywała w sobie potężne syberyjskie rzeki, liczne jeziora, bagna oraz ziemię pokrytą warstwą wiecznego mrozu. Brakowało dróg dla dostaw materiałów budowlanych, właściwie trzeba było transportować wszystko z wyjątkiem drzewa. Większość prac wykonywano ręcznie przy pomocy najprymitywniejszych narzędzi – topora, piły, łopaty, kilofa i taczek. W początkowej fazie robót w roku 1891 zostało zaangażowanych około 9,6 tysiąca osób, a w najintensywniejszym okresie – w latach 1895-96 – pracowało przy budowie około 90 tysięcy chłopów, więźniów, zesłańców, żołnierzy. Pomimo bardzo trudnych warunków pracy, prymitywnych narzędzi i technologii budowy w przeciągu niespełna 14 lat (od marca 1891 roku do września roku 1904) powstał odcinek trasy kolejowej na przestrzeni od Czelabińska do portu Władywostok i Port-Artur na wybrzeżu Pacyfiku. Średnia prędkość budowy linii wynosiła wówczas około 740 km rocznie. Dane z 1903 roku mówią, że przekopano 100 milionów m3 ziemi, przygotowano i położono ponad 12 milionów podkładów kolejowych, około 1 miliona ton szyn i złącz, wybudowano około 100 km mostów i tuneli.
Zakończenie prac łącznie z trasą przez Chiny oraz odcinkiem wokół Bajkału, który sprawiał szczególne trudności ze względu na górzyste ukształtowanie terenu i wpadające do jeziora rzeki, miało miejsce w październiku 1904 roku. Od tej pory regularnie kursujące pociągi pasażerskie mogły przemieszczać się od brzegów Oceanu Atlantyckiego do wybrzeży Pacyfiku. Połączenie kolejowe z Władywostokiem przebiegało wówczas przez Mandżurię. Koniec budowy trasy Kolei Transsyberyjskiej znajdującej się w całości na terytorium Rosji przypada na październik roku 1916, kiedy zakończono budowę części amurskiej i został otwarty most przez rzekę Amur w okolicy Chabarowska. Metalowe konstrukcje użyte przy budowie tego mostu były sprowadzane z Warszawy: transportowane koleją do Odessy, następnie przewożone drogą morską do Władywostoku, skąd znów pociągiem jechały do Chabarowska. Dodatkowo jesienią 1914 roku niemiecki krążownik zatopił na Oceanie Indyjskim belgijski statek, wiozący stalowe elementy potrzebne do ukończenia mostu, co spowodowało wydłużenie o rok prac konstruktorskich. Niezależnie od wszystkich przeszkód powstała sieć torów kolejowych, połączonych w jedną całość.

Podział trasy Kolei Transsyberyjskiej
Najwcześniej budowane odcinki Kolei Transsyberyjskiej to Linia Południowo – Ussuryjska i Zachodniosyberyjska.

Linia Ussuryjska
Rozciąga się ona na przestrzeni 772 km od Władywostoku do Chabarowska. Budowę tego odcinka Wielkiej Syberyjskiej Drogi rozpoczęto w kwietniu 1891 roku, a zakończono w roku 1894. Jednakże pociągi na tej trasie zaczęły kursować dopiero w końcu roku 1897. Na cześć inżyniera Wiaziemskiego, który nadzorował prace budowlane tej części Transsibu, została nazwana jedna ze stacji tej trasy – Wiaziemskaja.

Linia Zachodniosyberyjska
Nazwa ta obejmuje odcinek od Czelabińska do Nowosybirska (dawnego Nowonikołajewska). Budowę tej linii rozpoczęto również w roku 1891, a w roku 1896 zostało oddanych do użytku 1422 km torów. Budowę tego odcinka kolejowego, a także konstrukcję mostu na rzece Ob nadzorował inżynier i pisarz Garin-Michajłowski.

Linia Środkowosyberyjska
 Łączy rzekę Ob i Irkuck, jej długość wynosi 1839 km. Jej budowa pod kierownictwem inżyniera Mieżeninowa została zakończona w 1899 roku.

Linia Krugobajkalska
 Jej trasa liczy 260 km – począwszy od stacji Bajkał, wzdłuż brzegów jeziora, przez miejscowości Kułtuk, Sludianka, Tanchoj, aż do stacji Mysowaja (Babuszkin), w której łączy się z biegnącą na wschód, zbudowaną nieco wcześniej Linią Zabajkalską. Po raz pierwszy pociąg dotarł do Bajkału w grudniu 1898 roku po zakończeniu budowy odcinka od Irkucka do stacji Bajkał. Budowę wschodniej części Linii Krugobajkalskiej od Mysowej do stacji Tanchoj rozpoczęto pod koniec roku 1899. Na wiosnę 1902 roku rozpoczęto prace nad najtrudniejszym fragmentem trasy biegnącym wzdłuż brzegu jeziora – od stacji Bajkał do Sludianki. Od roku 1900 aż do momentu ukończenia prac nad tym odcinkiem odbywały się nieprzerwane kursy pociągów na całej trasie Transsibu do samego Władywostoku. Umożliwiała to przeprawa promowa przez jezioro od stacji Bajkał do Mysowej. Dla przeprawy wagonów kolejowych służyły promy – lodołamacze „Bajkał” (dla przeprawy pociągów) i „Angara” (dla przewozu pasażerów). ”Bajkał” obsługiwało 200 osób. Miał on około 100 m długości i 18 m szerokości i jednorazowo mieściło się na nim 27 wagonów i parowóz. Odcinek 72 km prom, mogący łamać lód o grubości 1 metra, przebywał w przeciągu 4,5 godziny. Podczas pięcioletniego okresu istnienia przeprawy promowej „Bajkał” tylko raz w 1901 roku nie poradził sobie ze skuwającym jezioro lodem. Wówczas na powierzchni zamarzniętego Bajkału zostały ułożone czasowe tory kolejowe, po których przy pomocy koni przetaczano parowozy i wagony. W ten sposób można było dziennie przeprawić do 220 wagonów. Pociągi zaczęły jeździć na całej trasie tej linii w październiku roku 1904 a rok później została ona włączona do stałej eksploatacji jako część administracyjna Lini Zabajkalskiej.
Linia Krugobajkalska stanowi unikalne muzeum techniki, w którym można obserwować liczne rozwiązania konstrukcyjne, jakie zastosowano, by przeprowadzić tory kolejowe przez skalisty brzeg Bajkału. Powstało tu 39 tuneli, które wraz z dobudowanymi skalnymi galeriami mają łączną długość 9138 metrów, 248 mostów i wiaduktów. Decyzją Rady Deputatów Narodowych Okręgu Irkuckiego z grudnia 1982 roku utworzono na odcinku Linii Krugobajkalskiej od stacji Bajkał do stacji Kułtuk muzeum architektoniczno-krajobrazowe. 172 obiekty znajdujące się na tym obszarze są uważane za zabytki architektury.

Linia Zabajkalska
Biegnie na trasie od Mysowej do Srietieńska. Jej budowa została zakończona na wiosnę 1901 roku. Wówczas do połączenia europejskiej części Rosji z wybrzeżem Pacyfiku brakowało jeszcze około 2 tysięcy torów kolejowych między Srietieńskiem a Chabarowskiem (później na tym odcinku powstała Linia Amurska).

Linia Transmandżurska
W związku z ciężkimi warunkami klimatycznymi i geologicznymi zrezygnowano w pierwszych latach XX wieku z budowy linii kolejowej na odcinku amurskim. Rosja otrzymała pozwolenie od Chin na przeprowadzenie nitki przez Mandżurię łączącej trasę Zabajkalską z Władywostokiem. W ten oto sposób powstała linia zwana także Linią Wschodniochińską biegnąca przez Zabajkalsk, Harbin, przez graniczną stację Grodekowo do Ussurijska i Władywostoku. Linia zaczęła funkcjonować w 1903 roku i tym samym Władywostok został połączony torami kolejowymi z centralną częścią Rosji a Imperium zapewniło sobie kontakt z Dalekim Wschodem.

Linia Południowo-Mandżurska
Przechodziła przez terytorium Chin od Harbina przez Changchun aż do portu Dalnij i wojenno – morskiej twierdzy Port-Artur. Należała ona do Rosji do roku 1905. Część tej trasy – aż do miejscowości Szenian można przebyć obecnie jadąc pociągiem z Moskwy do Pekinu przez Chiny (inny możliwy wariant – krótszy o dwie godziny – to trasa z Moskwy do Pekinu przez Mongolię).

Linia Amurska
Przegrana wojna z Japonią w 1905 roku dała do zrozumienia, że droga kolejowa przebiegająca przez terytorium obcego państwa nie może zabezpieczyć interesów kraju i spełnić jego celów strategicznych. Dlatego też Rosja postanowiła stworzyć nieprzerwane połączenie kolejowe z Władywostokiem biegnące wyłącznie w granicach Imperium. Dlatego też w maju 1908 roku Państwowa Rada podjęła decyzję o budowie Linii Amurskiej. Zatem w roku 1907 rozpoczęto budowę odcinka o długości ponad 2 tysiące km pomiędzy stacjami Kuenga i Chabarowsk, którą zakończono dopiero w 1916 roku.

Elżbieta Żak